چند چكه نت در باره ترانه خواني هاي گوگوش در

آثار بابك بيات

سر ِ پيچ ِ ساقه اقاقيا !

سه سالي است كه جام و جانمايه موسيقي ترانه يي و پاپ - كلاسيك ما،تهي از يك بزرگ ِ ماندني است: تهي ِاز بابك بيات.

موجوديت ِ توامان ِ"حس و تكنيك" در نبض ملودي ،تنظيم اركستر، چینش سازها ،خاصه صداگيري متفاوت از خوانندگان"آفرينشگر"و ذي شعوري مثل گوگوش، داريوش، ابي،ماني رهنما،حميد حامي،نیما مسیحا و محمد اصفهانی*مختصات شناسنامه يي آثار اوست به گمانم. **

آخرين همكاري بابك بيات و گوگوش در ترانه " بوي سفر " و در آلبومي بسيار قوي و البته مهجور شكل گرفت كه جز اين اثر،اغلب ملودي آهنگ هاي اثر از خود گوگوش بود و حدود سال 1387 در استوديو بم در تهران، تمرين و ضبط شد.

خلوتي و زنانه يي فضاي ترانه در اين ترانه گوگوش نيز،تصوير صداست.

ترانه در همان ابتداي بخش آوازي از نظر تركيب كلمات شعر و نت اول گام براي خواننده،حساب شده است.آغاز زيبانماد ِ تركيب وصفي ِ " اتاق جارو نكرده" ... اين قدرت را دارد تا شنونده را دقيقياب ِ ادامه جمله شعري و آهنگي سازد.

 اتاق جارو نكرده

چمدون، بوی سفر

کفشای خسته م دم ِ در

توی قابای قدیمی

آدمای در به در

آینۀ قدّی، تو غبار

...

قالب ترانه،ترانه يي مرسوم نيست و مبناي "نيما" يي دارد.يعني مبناي اركاني و افاعيلي آن مانند شعر كهن است اما مصراع ها امتداد يكسان ندارند:

اتاق جارو نكرده ... فعلاتن فعلن ... هشت ضرب / چمدون بوي سفر... فعلاتن فعلن... هفت ضرب / كفشاي خسته م دم ِ در ... فعلاتن فعلن ...هشت ضرب.

 این قطعه زیباي قالب" کلاسیک" از آثاری است که بابک بیات فقید، هم آهنگسازی و هم  تنظیم آن را بر عهده داشت.ساز بندی ها و ترکیب ارکستر زهی ها(خانوادۀ ویلن ها) – که خاص ارکستر بیات فقيد است- به همراه پیانویی که کاملا با تاکید و غیر ابزاری در تلفیق با نواخت های آکوردی ( چند نت در یک زمان) گیتار است و مختصات صدا و تكنيكال صوتي گوگوش در اين نوع آثار با بافت کلاسیک جلوه يي خاص تر دارد.

وسواس و درك ِ از ديرينه هاي گوگوش به لحاظ بيان واژه ها با توجه به بار حسي ، موسيقايي و لحني – بصري آن همراه با سلائق بابك بيات در مورد نحوه بيان لحني و آكساني واژه ها از سوي خوانندگان،تلفيق خوبي را حاصلآمد شده است.

باد پاییز که از اون دورا میاد

منو از تو آینه بیرون می بره

به سفر به جاده ها

روی دریا

توی صحرا

میون ِدریای شن

در به در میون  فلسِ ماهی یا

سر پیچ ِساقۀ اقاقیا

...

 نوع بیان واژه های شعر و ترانه ، به ویژه آکسان گذاری ها (تاکید واج  و واژه ها)،نوع لحن،بیان مصوت ها و سکون ها قابل تامل است.

در همان مصرع نخست "باد پاییز..." دقت کنیم به نحوۀ بیان آوازی"دورا". تو کاملا می شنوی و حس می کنی که از فاصله ای "خیلی دور" می آید و نه حتی صرفا"دور"!

در مصرع پایانی این جا به نحوۀ خوانش" آ" آخر کلمۀ "اقاقیا" و فید ویبراسیون صدا که سپس به حضور موسیقی پل می بندد  و نیز تمایز ادای آن با "آ" آخر"ماهی یا"کمی دقت کنیم.

 و همچنین"باد" در "لونه های کفترا پریشونن توی باد"  و صدای باد پریشون پاییزی  و حس غمگنانه و رها و از کف رفتۀ هستی و وابستگی اش را نه تنها می شود لمس کرد که حتی می توان دید!حدیث "ن"های ساکن" هم به کنار!  

 و چنین است اين دقت ِ لحني و معناآوازي ِ جز به جز كلمات در نخستين همكاري گوگوش و بابك بيات ؛ترانه نابِ " كتيبه" (1351) و حاصل مثلث طلايي ترانه يي " گوگوش ، بابك بيات، ايرج جنتي عطايي".

 سقف ما هر دو یه سقف / دیوارمون یه دیوار /آسمون،یه آسمون / بهارامون،یه بهار/ اما قلبمون دو تا/ دستامون از هم جدا...

ترانه اي كه در دو ورژن تهيه شد و در نسخه دوم، وزن خواني هاي بشكوه و لحن – در آخر ترانه -  به ترتيب بم تر و پُر تغليظ گشت.

در  بخشي از ترانه :

هنوز هم ما می تونیم / خورشیدو از پشت ابر صدا کنیم /

 نمی تونیم ؟ / می تونیم ! 

دو بار،دو واژۀ "نمی تونیم" با علامت سوال و در پاسخ آن "می تونیم" با علامت تاکید - و نه تعجب - با  لحن هاي " پرسشی" و " تاکیدی"دکلمه-آواز شده است، درست همانند نوشتار آن !

ترانه های " یک نفر یه روز میاد " و " هیشکی مثل تو نبود " نیز از دیگر آثاری است که با همان مثلث طلایی ترانه یی " گوگوش ، بابك بيات ، ايرج جنتي عطايي " روايت شد.

بابک بیات جدا از حوزۀ موسيقي" ترانه" يي و موسيقي فيلم بر آلبوم های " سکوت سرشار از ناگفته هاست" و " چیدن سپیده دم" با دکلمۀ احمد شاملو - ترجمه اشعار مارگوت بیکل - ،موسیقی نوشت و آثار او همگي مشحون از گوهر هنر ِ جدي و زيبايي بود.

 * منظورم ترانه "آسیمه سر" است که به نظرم تا هنوز بهترین ترانه محمد اصفهانی در تمامی آثار اوست.

 * * و یک اسم معنی نازنین در خوانندگان بزرگ و مقبول بابك بيات به نام "ناصر عبداللهی"که يکی از شاگردان بابک بیات نقل می کند:زمستان ۷۶ بود.بابك بيات با ناصر آمدند پيش مان.استاد بيات مي گفت این جوان چند سال دیگر ستاره پاپ ایران می شود. محال بود استاد حرفي بزند و آن اتفاق نيفتد..

همچنين استاد فريدون شهبازيان هم اعتقاد داشت كوك صداي ناصر بي همتا بود و وسعت و دانگ صداي ناصر و تكنيك او ممتاز... حيف كه حسرت همكاري مشترك بابك بيات و ناصر عبداللهي به دل ماند اما چه تلخ هر دو در واپسين ماه پاييزان سه سال قبل، كوچيدند.استاد بيات به بيماري و رنجوری و ناصر عبداللهی به کوچ سرخ  و پرنده تر ز مرغان هوایی!

  نقدي بر ترانه " شب سپيد " گوگوش

 عاشقانه يي بي حتي يك واژه از عشق!

 چند خط در باره آلبوم

"شب سپید" آلبومی است که به لحاظ شیوه -اجرا، نوع کلام و موسیقی، برش فضاهای متعددي دارد و طبيعي است مخاطبان ِ با طیف متعددي را شامل مي شود.تقریبا طبیعی است ارائه میکس ترانه های قدیمی ایرانی و غیر ایرانی - در فرم مدلی- و نیز اجرای یکی از ترانه های قبل تر گوگوش با تنظیمی کاملا متفاوت ، عمدتا این تعدد سبکی را در بازسازی آثار قبلا شنیده شده در فرمی جدید ضروری می سازد.

تنوع سبک های مختلف موسیقی از انواع  "نیو ایج"new age" ، پاپ"Pop، "لاتین"  latin ، "ترنس" trans، و قالب هاي "پاپ -هیپ هاپ" Pop, hip-hop وهمچنین فرم های تکه چیدمانی (مِدلی) Medley  و ریمیکسRemix  درشکل هاي با مضامین اجتماعی، عاشقانه ، نوستالژیک ایرانی و نوستالژیک ملل (old song ) با رنگ های متفاوت صوتی و نغمگی لحنی ایرانی و غربی ترانه ها- منظورازغربی صرفا قطعۀ مِدلی بین المللی نیست- برخی از ویژگی ترانه هاي گوگوش در شب سپید به شمار می آید که در مجموع به نظر می رسد" تست زنی سلايق مخاطبان" نیز در این تنوع منظور نظر بوده است.بازآيينه يي نام سه قله بی بديل ترانه و در شناسنامه يكي از قطعات آلبوم، گفتني است: ایرج جنتی عطايي ،شهیار قنبری و اردلان سرفراز.

در باره ترانه

ترانه " شب سپيد "، اثری است که مي توان امضای شخصی گوگوش را پای آن دید و خواند! قطعه ای که با کاراکتر صوتی و  ترانه يي او همبودي دارد .

این ترانه، یک" عاشقانه" لطیف ولبریز از تصویر و بیان بدیع ترین احساس های یک عشق حقیقی، فارغ از تب و تاب های معمول و حتی نامعمول آن و بسیار با وقار و فاخر- و نه عشق ِ تو سری خور!- در واگویه ای است که ضمیر و خطابش از او جدا نشده است که اما او را  "گم " کرده است و دچار "فراق" های معمول نیست و ناله و ضجه های زننده هم در آن یافت نمی شود!

غم نهفته و پیدای عاشق، آن چنان لطیف - و غمی صمیمی ! - است که حتي برای حقیقت ِ " روز سیاه" و رویای " تصاحب ماه" ، همين - به او- ، به تو " فکر می کنم " هایش، مایۀ "تحمل" اش است . تحمل زیستن ِ حتی بی او! چنین است که او را حس می کند و وقتی دریک جایی از"شب"  او را گم می کند در یک " سحر" ، با بوسه ای پیدا" یش می کند و می یابدش.این "دلبازی"هر چند  زخمی ِ "تنهاییه" ولی چه زیبا و چه لطیف و " دل دانه"  و رنگین، "دونۀ سرخ ِ اناره که خود زیباییه"! گويي همان انار که سهراب سپهری می گفت " دانه های دل " است و " کاش مردم، دانه های دلشان پیدا بود!" .

و اینها در شرایطی است که در یک خط از این ترانۀ لبریز و گلریز از عشق ، احساس و لطافت و نجابت آن، یک نشان از واژۀ"عشق" نمی بینیم!

شب سپید به لحاظ ارکان عروضی و موسیقی بیرونی- به استثنای ترجیع بند آن " برای تحمل روز سیاه به تو فکر می کنم ....به تو فکر می کنم"- بر وزن فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلات بنا شده است؛وزنی که در اصطلاح"جویباری"است و البته خارج از اوزان "رایج" ترانه ای  ۱ :

روی ابریشم چین، نبض صداتو می شه دوخت  / فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلات

می شه اسم تو رو به شعله گره زد و نسوخت / فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلات

تکنیک هایی نظیر "استعاره و مجاز" یعنی این که کلمات را با رعایت اصل زیبا شناختی در خارج از عادات روزمرۀ زبانی به کار بردن در جایی که  نبض صدا رو "می شه دوخت "
 و اسم رو به "شعله" گره زد و حتی " ته موندۀ دریارو به یادت سر کشید" و استعاره  باران از اشک در این مصراع قابل تامل است: "داره باز بارون می باره اول و آخر حرفام" ...

به این معنی که وقتی حرف می زنم، ازابتدا تا پایان حرفهایم  اشک می بارم!

خلق واژه هاي رستاخيزي با ترکیب های اضافی و توصیفی بديع ادبي  واجد وجوه تصویری که نماد ترانه سرایی شهيار قنبری است و هنر گوگوش در تصویر و دمیدن معجزه سان به کالبد واژه ها و از آن گونه كه " تو می دمی و آفتاب می شود"  ۲   جزيي مهم از زيبايي اثر است و این که " موسیقی شعر، در کیفیت خواندن است که خود را آشکار می سازد و بس! ".   ۳

اشکای من گوله گوله ،می چکن رو ماهیتابه

همه دود می شن می سوزن، شام من گریه کبابه

اشک های"سه گانه"ای که درادامه،قطره گی و گولّه گی  های آن را به "رو کتابام" و "رو شمع روشن"اش می بینیم و می خوانیم آیینه ای مي شود از نگفته های دلی از گم کردن کسی و ترانه،صدا- تصویری از حقیقت زیست یک زن و غم اوست که نه میرَنده است و نه نازل و  در لايه هايي حتي به همصدایی آرام و دلنوازش با نهفته ها نگفته های یک" انسان" فارغ از زن بودن و مرد بودنش پل مي بندد.

حالت و  لحن بیان واژه های " گوله گوله " و"قطره قطره" راوي اول شخص  به ترتیب در اشک های نخست و دوم مورد اشاره در ترانه  و بخصوص" تفاوت بیان" و کشش ، آکسان گذاری و تاکید بر روی تک تکِ چهار واج ِ آنها در " گوله گوله " ماهیتابه و"گوله گوله" شمع روشن چنان است که تو علاوه بر حجم ِ قطره گی و گوله گی،حس آن را در هر یک از آن فضاها و با آن تکنیک صدا می توانی نه تنها ببینی که تماشا کنی! استفادۀ  گوگوش از" ابزار آوازها" یا مصوت ها و صامت های واژه ترانه ها، با توجه به معنا و تصویر بیانی کلمه را به آواز در آوردن و حس شخصی او  بجا و سزاست.

علاوه بر نوانس nuance    ۴  صوتی زیبای "فکر می کنم " جدای از متن خوانش ترانه و در زیر صدای زمینه موسیقی تاکید تمپو و ضربی ِ آن و بیان زیبای "ک"  در فکر می کنم همچنین  تلفظ " ک" درچندین باره " فکر" می کنم  های ترجیع بندهای متن که حتی  اغلب آن " ک"  را صرفا با نوع خوانش "صامت های انسدادی" بیان می کنند،قابل تامل است.

تحریرهای ترکیب دو صدایی و چند صدایی پایان واژۀ بند و سطر ترانه- بهترین نمونه تحریر انتهای" به تو فکر می کنم " ، یکی مانده به پایان ترانه وهمچنین مصوت کوتاه خوانی " اِ" همیشه خاص گوگوش به پایان های لفظی "سپیده ، ندیده، چکیده"  در "دل دل کشف سپیده،تو سفرهای ندیده / پُر فوارۀ رنگین،از دو چشم تو چکیده" و هر یک بدون شباهت با قبلی و با "ریز تحریر" های خاص خودش، نحوۀ تلفظ "های غیر ملفوظ" انتهای " ندیده " و بخصوص" چکیده"، لفظ زیبای صامت انقباضی "خ" در "آخرش کدوم سحر..." با "خ" دراواخر"داره باز بارون می باره اول و آخر حرفام" که بیان و آکسان هر یک با توجه به معنای مصراع و حس و" آن ِ" آن لحظه ترانه متفاوت است. اولی با حس غلیظ  حسرتی و پرسشی و دومی با حس توصیفی به خوانش آواز در آمده است.

بیان بشکوه" ماه" در چهار ترجیع بند ترانه و متفاوت کشش مشخص شده بر روی نت این دو کلمه که در اولی و آخری آکسان بر روی "م" ماه  و در ماه ِ ترجیع بند دوم و سوم ، تاکید و  تغلیظ صوتی  بر"ه"  یا  همان های ملفوظ و نیز کشش "آ" میانی و حس آوای تغلیظ  و سکون "ه" که گوگوش با ظرافت، در این دو و با توجه به حس خود و مفهوم  شعر صدای همزاد ِ " آه " را بر این ماه برای شنونده اش صدا شده است.لحاظ صحیح و فنی امتداد و کشش نت های همنام( خط اتحاد) و غیر همنام ( خط اتصال)  در " سیاه " برای تحمل روز سیاه و نیز "ماه" برای تصاحب رویای ماه  و غیره برخی از تکنیکال های اوست.  

  پانوشت:

۱- این وزن به لحاظ بحرعروض اینچنین است: رمل (چهار هجایی ) مثمن (چهار رکن در هر مصراع) مخبون (از ریشه  فاعلاتن گرفته شده) محذوف(هجای آخر حذف شده ).  ۲ - از فروغ ۳ - ازدکترمحمد رضا شفیعی کدکنی درکتاب"موسیقی شعر" ۴ - واژه ای را در لایه های مختلف بیان تک تک حروف آن با شدت و کاهش و نجوا و صدا خواندن .                                                                       

 با عرض معذرت به علت انتقال اين مطلب از وبلاگ هك شده ام فاقد بخش نظرات است.

...  كه من خواسته باشم! 

اول ) جايي از آخرين يادداشت گوگوش در وبلاگ شخصي اش برايم جالب و جدا بود.آن جا كه در بخشی،  نقل قولی از پير و مراد مولانا،"شمس تبريزي" و از كتاب "خط سوم" نوشت:"چون گفتی باشد، و همه عالم، از ريش من، در آويزد كه مگر نگويم...، اگر چه بعد از هزار سال باشد، اين سخن، به آنكس برسد كه من خواسته باشم! "...  ۱

 که بازْمرور اين نكته دوست داشتني برايم بود كه  گوگوش یک کتابخوان جدی است.خاصه وقتی یاد این می افتم که کتاب نخوانی یا کم کتابخوانی نزد خیلی از هنرمندان ما چه در اینسو و چه آنسو به هر علتی نیمه اپیدمی است پس برعکس آن خیلی ساده یک ارزش تلقي می شود.

دوم ) آخرين مصاحبه تلويزيوني گوگوش و اشاره اش به مرحوم" نصرت فاتح عليخان"بزرگ ترين قوالي خوان جهان به عنوان هنرمند مورد علاقه اش در تمرين هاي آوازی نكته يي ديگر بود. ۲

سوم ) سخنراني اخیر گوگوش در همجواري سازمان ملل متحد و همبغضي هايش با مادران حبس گريه ۳ و این گفته اش که : "در اين راه از تنها توانايي كه دارم يعني هنر خواندن ام استفاده كرده و مي كنم..."  و ديدار اين هنرمند در همين جا با يكي از متفكران ِ بنام و  بزرگ جهان:" نوام چامسكي" دیگر نکته های این اواخر است.  ۴ 

اين آخرينه ها در همين چند ماهه اخير ، بي هيچ پيشگفتار و پساگفتار، نشان از تفاوت هايي دارد كه اتفاقا مصداق قياسيك دارد، مثل و مثال تعبير دكتر احمد كريمي حكاك،پژوهشگر و استاد مطرح ادبیات فارسي،استاد کرسی زبان وادبیات فارسی و فرهنگ های ایرانی در دانشگاه مريلند امريكا، در باره گوگوش است كه قبلا در يك سخنراني بيان داشته و از او به عنوان " پديده اي قابل قياس" ياد كرده بود.

                                  ....................................................................

۱-كتابی به نوشتار دكتر ناصرالدين صاحب الزمانی و در ۸۷۹صفحه در باره حريف صحبت مولانا، جناب شمس تبريزي و  احوالات ، سخنان و گزين گويه هاي شگفت و شگرف شمس و نيز رموز مولويه به زباني موجز و  حكايت آنان چونان مولانا و شمس و نيز حافظ و سعدی و منصور حلاج كه هر يك " خط سوم " بودند و ... "آن خطاط،سه گونه خط نوشتي: يكي او خواندي،لاغير! يكي را هم او خواندي،هم غير! يكي را نه او خواندي، نه غير او! آن خط سوم منم!".اين متن بالا در صفحه ۳۲۷ كتاب آمده است. ۲-بزرگ ترين راوي و قوالي خوان -صوفي خوان- بخشي از موسيقي پاكستاني ؛ با ريشه هاي كهن ايران قديم و زبان دری - فارسی ؛ كه با او و به نام او شهرت جهاني يافت . سبكي كه توامان حلاوت معنويت و  تكنيك و لحن داني هايش ضمن فراخواني نمادْ آثارش، خاص ،خلوتي و معنوي است و نيز در ستایش خوانی حق، پیامبر مهر و گل و مولای عشق.تكنيك هاي صوتي، تنوع لحون آوازي و حس فوق العاده در بيان واژه ها از تكنبك هاي آواز اوست و چندين اثر به زبان فارسي اجرا كرده است .۳- اتودی درباره تصویر- صدای زن ایرانی در ترانه های گوگوش را نوشته ام که شاید روزی ، نوشتی کامل شد! ۴- همین که کسی بتواند با آدمی مثل چامسکی حرف بزند ارزشمند است.شناختنش پیشکش ! هم آفتابی است و هم تجربه رسانه ای ام می گوید اگر یک آمار از بین خیلی ها که ما به مشهوری در ميان اهل فرهنگ و هنر می شناسیم گرفته شود بسیاری حتی نامش را هم نشنیده اند. چامسكي يكي از ده فيلسوف در جهان است كه بيش از همه به آثارش رجوع  مي شود.  انقلاب در زبان شناسي  و نظرياتي در باره تعليم و تربيت به نام اوست.اما در كنار اين ويژگي ها،ارزش و نگاه عميق و فلسفي او به انسان و جامعه و آگاهي اجتماعي ملل و از جمله ما ايرانيان از سوي او قابل ستايش است).

از تمام راز و رمز های عشق / جز همین سه حرف / جز همین سه حرف ساده میان تهی /

چیز دیگری سرم نمی شود/ من سرم نمی شود / ولی .../ راستی/ دلم  که می شود!

وقتی همه خواب نيستيم!

به بهانه دعوت  موزه متروپالیتن نيويورك از گوگوش برای افتتاح تالارميراث فرهنگی و هنر ايران

به جای مقدمه !

تاريخ ما، در ِ گوش ِ خود تاريخ مان می گويد كه "بيش" تر و "پيش" تر از آنچه ما در راه معرفی و شناخت جلوه ها و مصاديق متعدد فرهنگ بالنده، به شدت انسانی و ديرپای ايران ِ قديمي تر از تاريخ  اهتمام و كوشش داشته باشيم؛ اين مستشرقين و مورخين غير ايرانی - نه همگی شان !- بوده اند كه تاريخ و فرهنگ شريف ما را نوشت و كاوشی شده اند.

                                          ..................................................

دعوت  موزه متروپاليتن نيويورك به عنوان مشهورترين موزه تاريخی،فرهنگی و هنری امريكا از گوگوش- تنها خواننده زن ايرانی صاحب  تايتِل در رفرنس ها - براي افتتاح  و اجرای كنسرت موسيقي او در نوروز و در اين محل به مناسبت آنچه گوگوش عنوان داشت: " افتتاح يك تالار دائمی با نام " نيشابور" براي ارائه و نمايش آثار باستانی و ميراث فرهنگی و هنری ايران زمين و نيز آثار هنری تجسمی از هنرمندان ايرانی" در وهله اول برايم خبری خوب و غرور آميز بود. مثل بسیاری.

اما همجوار چنين حسي خوب، اين نكته ناخوب هم در ذهنم بعد از مدت ها آمد كه اهل هنر ِ غِير مايی- با عرض معذرت و حقيقت: برخلاف عرف و عادات عمومی ما  در منكوب ساختن، تخريب و لِه سازی شخصيت های شهير ِ هنر ِ ايران، به هر جا كه باشيم، داخل و خارج اش فرقی ندارد!- چه سزا و شايسته ، همان طور كه در ابتدا نوشتم،گنجينه های هنری ما را قدر و ستايش اند.                      

 به جای موءخره !                                    

اگرچه الان به هر دليلی در حال و هوای نرما نوازش " من و گنجشکای خونه " هستم ولی اسم  ِ تالار  "نيشابور" در این موزه مرا به سوی يكی از شعرهای شفيعی كدكنی  پرمي دهد.اتفاقی هم نيست اتفاقا!

...

گنجشك ها به چهچه ِ شاداب و شنگ شان

سطح ِ سكوت ِ صيقلی ِ صبحگاه را

هاشور می زنند

و آنگاه،

پَر در هوای صبح  ِ نيشابور می زنند.

در باره آثار مشترک تورج نگهبان و گوگوش

 اسم و رسم تورج نگهبان با تاريخ ترانه ايران ، همساز و دمساز است.او از سرآمدان نسل "دوم" ترانه سرايان ما است. جايي كه بيژن ترقی،پرويزخطيبی،كريم فكور، اسماعيل نواب صفا، منيره طه ،نظام فاطمی،عبدا... الفت و معينی كرمانشاهی- اغلب از ترانه سرایان" گلها"ی رادیو-همكناران نگهبان هستند.ترانه هاي او خاطره هایي ماندنی را به همنفسی اين صداها سبب بود:گوگوش،داریوش،دلكش،مرضيه،پروين،مهستی،پوران،بنان،ایرج و ويگن.

 خاص و خواص ترانه ای

 تورج نگهبان (۱۳۸۷- ۱۳۱۱ ترانه سرا و استاد دانشگاه) سه ترانه خاص براي گوگوش،نوشته دارد. از این جهت که به لحاظ مختصات لحنی و صدا موسیقایی حداقل دو مورد آن را می توان خاص در مجموع آثار گوگوش بر شمرد:

 اگه تو با دل من يكدل و همراهی بگو / از دلم بی خبری يا اگه آگاهی بگو

 تو با من قهری بگو، آشتی اگه هستی بگو /نمي دونم چی بگم ، هر چه كه می خواهی بگو

 ساكت و سردی چرا؟

 سردی آوردی چرا؟

 با دل خسته من

 چرا بد كردی چرا؟

 دل تو پيش دل ِ خسته و رنجور نمی ياد / سنگ و شيشه كه با هم جور نمی ياد

 به شب تيره و  افسرده آزرده دلا / غم و تاريكي می ياد،نور نمی ياد

 ترانه " بگو " :  موسیقی ایرانی و حلقه مفقوده

 ترانه "بگو" يكي از متفاوت ترين و هنوز بديع ترين ترانه هاي غير پاپ در كارنامه گوگوش است كه نوع خوانش و تحريرهای غير تكراری او در اثري با پايگی و نغمگی ِ موسيقی دستگاهی و لحن ايرانی نشان و اشاره بود. فراز و فرودها و موج های صوتی گوگوش، همه در فضای موسيقی ايرانی است و البته خاص ِخودِ  او  و نه در قالب های آزمايش شده این ژانر كه اين نكته قابل تامل سالهاست در نقد آثار گوگوش مكتوم مانده است!

 موسيقي قوی  بابک افشار و خاصه ساز بندی هايی منطق مند،استفاده از ساز ِ قانون (ساز كهن ايرانی و نه عربی) به عنوان ساز ِ پایه قطعه موسيقي اركستر تلفيقي ايراني- كلاسيك(در سي و هفت سال قبل)،استفاده از ويلن با كوك ايراني از ويژگی های اين ترانه و رنگ صدای او كاملا در تناسب با اين فضای اركسترال و رنگ بندی صوتی است.ترانه ای كه عجيب و بشكوه دوستش مي دارم، عاشقش هستم و نازنین مادرم - یادش سبز- با آن نفس می کشید!

 انگشتر هزار نگین :  صنایع ادبی ترانه سرا و لحن های خواننده

 ترانه " انگشتر هزار نگين" به لحاظ صنايع ادبی ،تشبيهات ، اضافات ،توصيف و وحدت واژه مصوت ها غنی است .ضمن این که اغلب مبنا و چينش ِكلام واژه های تورج نگهبان - در هر دو وجه زبان شعری و ترانه ای- معمولا بر قواعد كلاسيك شعر فارسی استوار است:

 همه شب خواب می بينم كه آسمون آبی شده / اين شبِ تار و سياه دوباره مهتابی شده

 مي بينم صبح شده و راز من و تو همه جا / ميونِ مردم شهر، دوباره آفتابی شده

 بيا تا با هم بشيم انگشتر هزار نگين

 هر نگين يه آسمون، با ماه و خورشيد همنشين

 بيا تا آشتی بديم گل های سرخو با خزون / بياريم مهتابو امشب روی بوم خونه مون

 دل به آتيش بزنيم و دست بديم به دست هم / ورداريم سنگ غمو از روی دوش آسمون

 چه خوبه جادو كنيم با هم بريم پيش خدا / تا كليد گنج عشقو بذاره تو دست ما

 ببره ما رو يه جا تو سرزمين پريا / ميون ابرا، روی قاليچه ستاره ها

 در این اثر گستره فضای آرام و لطيف روايی ترانه را از گوگوش،صدا سراغ داريم.
غلت های صوتي گوگوش در اين ترانه در دستگاه ماهور، متفاوت از ترانة " بگو" است و به رغم در ظاهر كمی قرابتِ ريتم و ميزان(bar ) در اين دو اثر اما به هيچ وجه لحن ها را شبيه يكديگر نمي يابيم  و در " بگو " Amabile یا مهربانانه خوانی و در "انگشتر هزار نگین" Condolere یا غمگنانه خوانی است

و اين دو لحن یاد شده را به خاطر آوريم در كنار نوع لحنی Ardite  یا جسورانه  در ترانه ای فضا جدا و غير از دو مورد ياد شده و در فضاي پاپيولِر با ترانه ای ديگر از تورج نگهبان،آهنگ بابک افشار و تنظیم واروژان بزرگ که بر عکس همه ترانه ها بعد از اجرای آن توسط گوگوش و به خاطر استقبال فراوان مردم از آن فیلمی سینمایی با نام همین ترانه ساخته شد! "... عاشق اسب سپيدم، دختری چابك سوارم ... گيسو نگو كمنده... " که آكسان ها و تغليظ های آوايی - به عمد و از روی آگاهی خواننده برروی برخی از حروف واژه های ترانه كاملا به فراخور حس ترانه است.

 سه ترانه و سه لحن

 آثار گوگوش با ترانه نوشت های تورج نگهبان از چند خصلت ِ خاص بهره دارد .يكی اجرای متفاوت به لحاظ تحرير و  غلت های صوتی و درك لحنی گوگوش در حال و هوای موسيقی ايرانی فارغ از فضاهای معمول آن به لحاظ خوانش و اجراست.دوم تفاوت لحن اجرا در هر سه ترانة گوگوش بر متن ترانه های تورج نگهبان است و سوم، حضور بجا و تاكيدی و تازه سازهای موسيقی اصيل است.

 صدایی که با سازهای ایرانی سامان و دل دارد

 باز به "انگشتر هزار نگين" پنجره باشم.جداي از حضور ويلن "ايراني كوك "با اجراهاي غير آرشه ای  و ناخنی ( پيتزيكاتو) و اما  بخصوص محور بودن ساز ِ سه تار در ملودی اين اثر به آهنگسازی پرویز اتابکی  و تنظیم واروژان فقید به همنشينی با صدای گوگوش كه اصولا سازهای موسيقی اصيل ايرانی، خوب و شيفته  به جان ِ جنس ِ صدايش مي نشيند ويژگی خاص اين ترانه است.فضايی كه كمتر سراغي در ديگر ترانه هايش از او سراغ داريم و البته اين اواخر و در" مانيفست" اش ،حضور هوشمند و كاملا در خور ِ ساز ِ كمانچه در  ميانه  ترانه " آي مردم، مُردم" اين نكته را اظهار بود كه بستر صدای گوگوش در همنشينی با سازهای اصيل ايرانی،حزن و حسي خاص دارد و البته يك حيف بزرگ به خاطر تعداد کمتر این شیوه آثار هم برايش شايد باقي بماند!

 خاطره دلكش و سه تار گوگوش

 هر بار كه "انگشتر هزار نگین" و نغمه سه تار آن را مي شنوم به ياد مي آورم مصاحبه اي از خواننده مرحوم، دلكش را كه به ديدارش با گوگوش در اواسط دهه هفتاد در تهران اشاره داشت واز نواختن سه تار توسط گوگوش و نیز حافظ خواني و شعر سرودن او نازنین گفته بود و به خاطر می آورم احتمالا در خلوت گوگوش اين ترانه و آن سه تار قصه حكايتي داشته است و باز اما حسرت كه چنين فضاهای خيلی خاص و خيلی دلی را  در كنسرت ها نمي توان ديد!

با عرض معذرت به علت انتقال اين مطلب از وبلاگ هك شده ام فاقد بخش نظرات است.

ديدگاه استاد شجريان در باره گوگوش

می دانم که خانم گوگوش،هنرمند واقعا خوبی است

   يك) "… البته تنها آن خوانندگان مثل خانم گوگوش، دارای سبک و صاحب شیوه ای خاص بودند.همچنین به علت تمرین مداوم و اجرای زیاد، پختگی پیدا کرده و کارشان را با استانداردها و کیفیت مورد نظر، خوب ارائه می کردند...آن آثار، ريشه و پايه و اساس داشت."

از گفته های استاد محمد رضا شجریان .نشریه"راه نو".شماره ششم .نهم خرداد ۱۳۷۷ ، صفحه ۲۰موسیقی:تنوع و تکثر،گذشته گرایی و نو گرایی در گفت و گو با استاد شجریان.

 دو) "... در تاجیکستان به هر کجا که می روم و با هر کسی که ملاقات می کنم،سوال نخستین آنان از گوگوش است. می دانم که خانم گوگوش،هنرمند واقعا خوبی است در سبک و بخش خودش در موسیقی ..."

 از گفته های استاد محمد رضا شجریان. به نقل ازکتاب "گوگوش ...عشق فریاد کند" به اهتمام زنده ياد محی الدین عالم پور.صفحه ۵،چاپ وزارت فرهنگ تاجیکستان.

 سه) "هنرمند با همۀ سلیقه ها و هنرمندان سر و کار دارد.منتها بستگی دارد طبع و پسند خودش چه باشد.آیا هر چیزی را می پسندد؟ طبیعی است که هر صدایی مورد پسند من نیست. بله، من در این خصوص سخت پسندم."

  از گفته های استاد شجریان.به نقل از کتاب"هزار گلخانۀ آواز"به کوشش کاظم مطلق و مهدی عابدینی.صفحه  ۱۰۹،چاپ اول   ۱۳۸۳

 دو  مانا

     براي من كه هواي دل و خاطرم ديرينه سال هاست، سخت و لطيف به زلف صوت و صَلاي - اگر چه ظاهرا در صورت متفاوت اما هر دو مشترك رَدا در دلي و مانايي و صدايي - استاد محمد رضا شجريان و گوگوش، دلبسته و بايسته است و به رغم داشتن سند شفاهي ام مبني بر اداي احترام هموارة استاد آواز ايران به سبك و خوانش ِ گوگوش ؛ اما همنگاهي هميشه يي و ريزكاوي ها  با آثار هنري و هر آنچه در بارة اين دو عزيز منتشر مي شود مدتي بود كه مرا بر آن داشته بود تا به ارائه سندهاي مكتوب در اين بارة بسيار قابل، بپردازم.

   تفاوت است كه ايجاد تفاوت مي كند!

 *  موسیقی گوگوش از نگاه تخصصی تر  به هیچ وجه صرفا پاپ نیست و  " پاپ- كلاسيك " است.